Σκληρές Αλήθειες Για Τον Εγκέφαλό Μας

Ο εγκέφαλος δεν είναι ένας ουδέτερος παρατηρητής της πραγματικότητας. Δεν εξελίχθηκε για να μας λέει την αλήθεια ή να μας κάνει ευτυχισμένους, αλλά για να μας κρατά ζωντανούς. Η προτεραιότητά του δεν είναι η ευημερία ή η αυτοπραγμάτωση, αλλά η πρόβλεψη απειλής, η ασφάλεια και η εξοικονόμηση ενέργειας — βασικοί μηχανισμοί επιβίωσης σε εξελικτικά εχθρικά περιβάλλοντα (Nesse, 2019· LeDoux & Brown, 2017). Από αυτή τη θεμελιώδη αρχή απορρέουν πολλές από τις πιο σκληρές —και συχνά επώδυνες— αλήθειες για τον τρόπο που σκεφτόμαστε, νιώθουμε και τελικά ζούμε.

Πρώτον, ο εγκέφαλος δεν είναι αντικειμενικός. Το μυαλό μας λέει ψέματα όχι επειδή «κάτι πάει στραβά», αλλά επειδή η υποκειμενική ερμηνεία αποτελεί εγγενές χαρακτηριστικό της φυσιολογικής εγκεφαλικής λειτουργίας (Kahneman, 2011· Barrett, 2017). Είμαστε αφηγητές της πραγματικότητάς μας, όχι παθητικοί παρατηρητές της. Κάθε εμπειρία φιλτράρεται μέσα από γνωστικές προκαταλήψεις, προηγούμενα βιώματα, τραύματα, προσδοκίες και συναισθηματικές ανάγκες. Η πραγματικότητα που ζούμε δεν είναι ο κόσμος όπως είναι, αλλά ο κόσμος όπως έχει νόημα για το νευρικό μας σύστημα (Kahneman et al., 2021). Γι’ αυτό δύο άνθρωποι μπορούν να βιώνουν το ίδιο γεγονός και να «θυμούνται» δύο εντελώς διαφορετικές ιστορίες. Η ανάκληση αναμνήσεων δεν είναι πιστή καταγραφή, αλλά ανακατασκευή. Κάθε φορά που θυμόμαστε κάτι, το ξαναγράφουμε. Ο εγκέφαλος συμπληρώνει κενά, αφαιρεί λεπτομέρειες και προσαρμόζει το παρελθόν στο παρόν αφήγημα του εαυτού. Η μνήμη υπηρετεί την ταυτότητα, όχι την ιστορική ακρίβεια (Schacter et al., 2017). Αυτός είναι και ο λόγος που οι «βεβαιότητες» μας για το παρελθόν συχνά είναι πιο εύθραυστες απ’ όσο νομίζουμε.

Ο εγκέφαλος, επίσης, λατρεύει τις συνήθειες, ακόμη κι όταν μας βλάπτουν. Η συνήθεια μειώνει το γνωστικό κόστος και αυξάνει την προβλεψιμότητα. Η αλλαγή απαιτεί ενέργεια, αβεβαιότητα και προσωρινή αποδιοργάνωση. Γι’ αυτό, δεν είμαστε αυτό που θέλουμε να γίνουμε, αλλά αυτό που επαναλαμβάνουμε. Οι καθημερινές μας συμπεριφορές, οι ρόλοι που παίζουμε ξανά και ξανά και οι πεποιθήσεις που δεν αμφισβητούμε χαράσσουν σταθερά νευρωνικά μονοπάτια που παγιώνονται. Η ταυτότητα δεν είναι δήλωση προθέσεων· είναι αποτέλεσμα επανάληψης (Wood & Rünger, 2016).

Ένα ακόμη δύσκολο σημείο είναι ότι ό,τι αποφεύγεις, σε ελέγχει. Η αποφυγή μειώνει το άγχος βραχυπρόθεσμα, αλλά εκπαιδεύει τον εγκέφαλο να αντιλαμβάνεται το ερέθισμα ως πραγματικά επικίνδυνο. Με τον χρόνο, ο φόβος γενικεύεται και η ζωή στενεύει. Νευροβιολογικά, η αποφυγή ενισχύει κυκλώματα απειλής και αποδυναμώνει την ικανότητα ρύθμισης του προμετωπιαίου φλοιού (Craske et al., 2017). Αυτός είναι ο λόγος που η έκθεση και όχι η φυγή αποτελεί πυρήνα της θεραπευτικής αλλαγής. Παράλληλα, ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί καλά υπό χρόνιο στρες. Όταν το σύστημα απειλής είναι διαρκώς ενεργοποιημένο, η σκέψη γίνεται πιο άκαμπτη, η παρόρμηση αυξάνεται και η πρόσβαση σε σύνθετη λογική μειώνεται. Δεν «χάνουμε τον έλεγχο» επειδή είμαστε αδύναμοι, αλλά επειδή ο εγκέφαλος σε συνθήκες απειλής επιλέγει την ταχύτητα αντί της ακρίβειας (McEwen & Morrison, 2013· McEwen, 2017).

Ένα από τα πιο υποτιμημένα, αλλά καθοριστικά δεδομένα είναι ότι οι άνθρωποι που μας περιβάλλουν μας επαναπρογραμματίζουν. Ο εγκέφαλος είναι βαθιά κοινωνικό όργανο. Ρυθμίζεται μέσω συναισθηματικού συγχρονισμού, μίμησης και κοινωνικής μάθησης. Τα όρια που θεωρούμε «φυσιολογικά», ο τρόπος που μιλάμε στον εαυτό μας και οι προσδοκίες μας για τις σχέσεις επηρεάζονται έντονα από το περιβάλλον στο οποίο ανήκουμε (Lieberman, 2013). Δεν είμαστε ανεξάρτητοι από το πλαίσιο· είμαστε προϊόν αλληλεπίδρασης.

Επιπλέον, ο εγκέφαλος δεν εξελίχθηκε για ευτυχία, αλλά για επιβίωση. Η αρνητικότητα, η ανησυχία και η υπερεκτίμηση της απειλής δεν είναι παθολογία· είναι εξελικτικά πλεονεκτήματα. Το πρόβλημα προκύπτει όταν ζούμε σε σύγχρονα περιβάλλοντα με αρχαία νευρωνικά συστήματα. Έτσι, η «ηρεμία» δεν είναι default κατάσταση, αλλά δεξιότητα που μαθαίνεται. Και ίσως η πιο υπαρξιακά σκληρή αλήθεια: θα υποφέρεις έτσι κι αλλιώς. Ο πόνος, η απώλεια και η ματαίωση είναι αναπόφευκτα στοιχεία της ανθρώπινης εμπειρίας. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πώς θα αποφύγεις τον πόνο, αλλά ποιος πόνος αξίζει να αντέξεις. Όταν δεν υπάρχει νόημα, ο εγκέφαλος γεμίζει το κενό με άγχος, εξαρτήσεις ή υπαρξιακή ακινησία. Όταν υπάρχει σκοπός, ο πόνος μετατρέπεται σε κόστος και όχι σε χάος (Wong, 2020).

Ο τελικός απολογισμός είναι απαιτητικός, αλλά ταυτόχρονα βαθιά απελευθερωτικός. Ο εγκέφαλος δεν μετασχηματίζεται μέσω θετικών δηλώσεων ή μιας επιφανειακής κατανόησης. Επαναπρογραμματίζεται μέσα από πράξη, βιωμένη εμπειρία, επανάληψη, σταδιακή έκθεση και συνειδητές επιλογές.

Βιβλιογραφία

Barrett, L. F. (2017). How emotions are made: The secret life of the brain. Houghton Mifflin Harcourt.

Craske, M. G., Treanor, M., Conway, C. C., Zbozinek, T., & Vervliet, B. (2017). Maximizing exposure therapy: An inhibitory learning approach. Behaviour Research and Therapy, 58, 10–23.

Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.

Kahneman, D., Sibony, O., & Sunstein, C. R. (2021). Noise: A flaw in human judgment. Little, Brown Spark.

LeDoux, J. E., & Brown, R. (2017). A higher-order theory of emotional consciousness. Proceedings of the National Academy of Sciences, 114(10), E2016–E2025.

Lieberman, M. D. (2013). Social: Why our brains are wired to connect. Crown.

McEwen, B. S. (2017). Neurobiological and systemic effects of chronic stress. Chronic Stress, 1, 1–11.

Nesse, R. M. (2019). Good reasons for bad feelings: Insights from the frontier of evolutionary psychiatry. Penguin.

Schacter, D. L., Benoit, R. G., & Szpunar, K. K. (2017). Episodic future thinking: Mechanisms and functions. Current Opinion in Behavioral Sciences, 17, 41–50.

Wong, P. T. P. (2020). Existential positive psychology and the meaning mindset. International Journal of Existential Positive Psychology, 9(1), 1–10.

Wood, W., & Rünger, D. (2016). Psychology of habit. Annual Review of Psychology, 67, 289–314.