Η Μητρότητα ως Υπόσχεση Ευτυχίας

Υπάρχουν εμπειρίες που δεν είναι μόνο κοινωνικοί ρόλοι, αλλά μεταμορφώσεις. Η μητρότητα είναι μία από αυτές. Όχι μόνο επειδή αλλάζει το σώμα ή η καθημερινότητα μιας γυναίκας, αλλά επειδή αναδιοργανώνει τον ψυχικό της χάρτη. Ο όρος matrescence περιγράφει ακριβώς αυτή τη μετάβαση: μια αναπτυξιακή, βιοψυχοκοινωνική διεργασία που παραλληλίζεται συχνά με την εφηβεία, καθώς συνεπάγεται αλλαγές στη νευροβιολογία, την ταυτότητα και την ύπαρξη (Nelson, 2019).

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη μεταμόρφωση αναδύεται ένα ερώτημα που παραμένει ανοιχτό και συχνά φορτισμένο: τελικά η μητρότητα προσφέρει ευτυχία και νόημα;

Τι είναι η matrescence;

Η έννοια της matrescence εισήχθη για να αποτυπώσει τη σταδιακή διαμόρφωση της μητρικής ταυτότητας ως μια εξελικτική φάση ζωής και όχι ως στιγμιαίο γεγονός (Stern, 1995/2018). Η σύγχρονη βιβλιογραφία αναδεικνύει ότι η μετάβαση αυτή περιλαμβάνει:

• νευροπλαστικές αλλαγές στον εγκέφαλο, ιδιαίτερα σε περιοχές που σχετίζονται με την ενσυναίσθηση και την ανταμοιβή (Orchard et al., 2023),

• αναδιαμόρφωση της αυτοαντίληψης και των αξιών,

• επαναπροσδιορισμό του νοήματος ζωής (Nelson, Kushlev, & Lyubomirsky, 2014).

Η μητρότητα, επομένως, δεν είναι μόνο κοινωνικός ρόλος· είναι υπαρξιακή αναδόμηση — για ορισμένες γυναίκες με θετικό πρόσημο, για άλλες με πιο επώδυνο ή αμφίσημο χαρακτήρα. 

Η μητρότητα ως πηγή ευτυχίας και νοήματος

Η θετική ψυχολογία έχει επανειλημμένα εξετάσει τη σχέση γονεϊκότητας και ευημερίας. Ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι, παρότι οι γονείς αναφέρουν υψηλότερα επίπεδα καθημερινού στρες, βιώνουν παράλληλα αυξημένο αίσθημα σκοπού και νοήματος ζωής (Nelson et al., 2014).

Η υπαρξιακή ψυχολογία θα υποστήριζε ότι το νόημα δεν ταυτίζεται με την ευχαρίστηση, αλλά με τη δέσμευση σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό. Η φροντίδα ενός παιδιού συχνά λειτουργεί ως τέτοια δέσμευση. Σε νευροβιολογικό επίπεδο, η ενεργοποίηση του συστήματος ανταμοιβής κατά τη μητρική φροντίδα ενισχύει συναισθήματα σύνδεσης και βαθιάς συγκίνησης (Kim et al., 2016).

Επιπλέον, έρευνες δείχνουν ότι σε κοινωνικά πλαίσια με επαρκή υποστήριξη και ισορροπία ρόλων, οι μητέρες εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα ικανοποίησης ζωής σε βάθος χρόνου (Glass, Simon, & Andersson, 2016). 

Η μητρότητα, λοιπόν, μπορεί να προσφέρει νόημα — ιδίως όταν η επιλογή είναι συνειδητή και το περιβάλλον υποστηρικτικό.

Η σκοτεινή πλευρά: ψυχική επιβάρυνση, απώλεια ταυτότητας και αμφιθυμία

Ωστόσο, η εμπειρία δεν είναι ομοιογενής. Μετα-αναλύσεις καταδεικνύουν ότι οι γονείς, ιδιαίτερα σε χώρες με χαμηλή κοινωνική στήριξη, συχνά αναφέρουν χαμηλότερη υποκειμενική ευτυχία σε σύγκριση με άτεκνους ενήλικες (Glass et al., 2016).

Η μετάβαση στη μητρότητα συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο κατάθλιψης, σύγχυσης ταυτότητας και συγκρούσεων ρόλων (Meeussen & Van Laar, 2018). Η έννοια της μητρικής αμφιθυμίας δεν είναι παθολογία· αποτελεί φυσιολογική ψυχική διεργασία, όπου συνυπάρχουν αγάπη έναντι απώλειας, πληρότητα έναντι περιορισμού.

Από συστημική σκοπιά, η εμπειρία της μητρότητας επηρεάζεται από το δίκτυο σχέσεων, τις κοινωνικές προσδοκίες και τα έμφυλα πρότυπα. Η ιδεαλιστική αφήγηση περί «απόλυτης ευτυχίας» μπορεί να εντείνει την ενοχή όταν η πραγματικότητα δεν συμβαδίζει με το αφήγημα.

Η μητρότητα, επομένως, δεν εγγυάται ευτυχία. Όπως κάθε μετάβαση σε ένα νέο ρόλο, εμπεριέχει κέρδος και κόστος.

Είναι η μητρότητα απαραίτητη για το νόημα;

Το ερώτημα εδώ δεν είναι αν η μητρότητα μπορεί να δώσει νόημα, αλλά αν είναι η μόνη οδός προς αυτό.

Η Theory of the Meaning of Life υποστηρίζει ότι το νόημα προκύπτει από τρεις διαστάσεις: σκοπό, συνοχή και σημασία (Martela & Steger, 2016). Καμία από αυτές δεν είναι εγγενώς συνδεδεμένη με τη γονεϊκότητα. Ο άνθρωπος μπορεί να αντλήσει νόημα από δημιουργικότητα, επαγγελματική εξέλιξη, σχέσεις, τέχνη, πνευματικότητα ή κοινωνική δράση.

Έρευνες δείχνουν ότι άτεκνες γυναίκες μπορούν να εμφανίζουν ισότιμα ή και ανώτερα επίπεδα ικανοποίησης ζωής και ψυχικής ευημερίας από τις μητέρες, ιδίως όταν η επιλογή μη τεκνοποίησης είναι ελέυθερη και συνειδητή (Blackstone & Stewart, 2016/ Margolis & Myrskylä, 2011). Η σύγχρονη ερευνητική βιβλιογραφία υποδεικνύει ότι οι άτεκνες γυναίκες αντλούν ευτυχία κυρίως από την αυτονομία και τη συνειδητή επιλογή τρόπου ζωής, την επαγγελματική και προσωπική αυτοπραγμάτωση, την ποιότητα των διαπροσωπικών τους σχέσεων, καθώς και από την αίσθηση ελέγχου χρόνου και ζωής. Σύμφωνα με τη Self-Determination Theory, η ικανοποίηση των βασικών ψυχολογικών αναγκών για αυτονομία, επάρκεια και συνδεσιμότητα συνδέεται με υψηλή ευημερία ανεξαρτήτως γονεϊκού ρόλου (Ryan & Deci, 2017). 

Σε ορισμένες μελέτες, η επιλογή ατεκνίας έχει συσχετιστεί με υψηλότερη γνωστική ικανότητα, πιθανώς επειδή το άτομο σταθμίζει πιο σύνθετα τις προσδοκίες της καλής γονεϊκότητας, την ποιότητα ζωής και την προσωπική αυτονομία. Αυτό φυσικά δεν καθιστά την ατεκνία «ανώτερη». Την καθιστά, όμως, μια συνειδητή επιλογή.

Η ευτυχία και το νόημα φαίνεται να σχετίζονται περισσότερο με την αυθεντικότητα της επιλογής ρόλων, παρά με το ρόλο της γονεϊκότητας αποκλειστικά. 

Φράσεις που ακούμε συχνά και δεν θα έπρεπε να λέγονται:

«Πότε με το καλό;» ή «Καλούς απογόνους!»

Εδώ μιλάμε για κανονιστική πίεση (normativity bias). Σε πολλές κουλτούρες, η μητρότητα θεωρείται «φυσική εξέλιξη». Όποιος παρεκκλίνει από αυτό, βιώνεται ως απόκλιση από τον κανόνα. Οι φράσεις αυτές είναι κοινωνικά αποδεκτός τρόπος επαναφοράς στο πλαίσιο.

Κοινωνικά θεωρείται αθώο. Ψυχολογικά, όμως, περιέχει υπόθεση: ότι το παιδί είναι το επόμενο «φυσικό» βήμα.

Οι φράσεις δεν αφήνουν χώρο στο ενδεχόμενο ότι κάποιος μπορεί να μη θέλει ή να μη μπορεί. Έτσι, μεταφέρει σιωπηρά έναν κανονιστικό κανόνα. 

«Θα δεις, θα αλλάξεις γνώμη!» ή «Ποτέ δεν ξέρεις!»

Αυτές οι φράσεις ακυρώνουν την ταυτότητα της άτεκνης γυναίκας. Υπονοεί ότι η τωρινή της θέση δεν είναι ώριμη ή ολοκληρωμένη. Σε ψυχολογικούς όρους, πρόκειται για ναρκισσιστική προβολή: η υποδόρια αμφισβήτηση της ικανότητάς της να αυτοκαθορίζεται. Ο άλλος προβάλλει τη δική του εμπειρία ως καθολική αλήθεια. Η ακύρωση βιώματος γίνεται από άτομα που δεν αντέχουν τη διαφοροποίηση και που μεγάλωσαν σε περιβάλλοντα όπου η υπακοή ήταν πιο σημαντική από την αυθεντικότητα, η διαφωνία ισοδυναμούσε με απόρριψη και η ταυτότητα ήταν συγχωνευμένη.

Συχνά δεν λέγονται από κακία. Λέγεται από γνωστική ασυμφωνία. Αν κάποιος έχει επενδύσει αποκλειστικά στη γονεϊκότητα ως βασική πηγή νοήματος, δυσκολεύεται να αποδεχτεί ότι μπορεί να υπάρχει ισοδύναμος δρόμος χωρίς αυτήν. Η διαφορετική επιλογή απειλεί το δικό τους αφήγημα ζωής.

«Θα καταλάβεις όταν γίνεις μάνα»

Εδώ ενεργοποιείται ένα είδος «μυστικιστικής αποκλειστικότητας»: η εμπειρία παρουσιάζεται ως ανώτερη και απρόσιτη.

Ναι, η μητρότητα είναι βιωματικά μοναδική. Όμως η δήλωση αυτή δημιουργεί ιεραρχία εμπειριών. Σαν να λέει: «Μέχρι τότε, δεν γνωρίζεις αρκετά για τη ζωή. Είσαι κατώτερη». 

Ψυχοδυναμικά, μπορεί να λειτουργεί ως ανάγκη επιβεβαίωσης ταυτότητας. Αν η μητρότητα είναι ο πυρήνας της αυτοεκτίμησης κάποιας, η "διαφορετική" ευτυχία της άτεκνης γυναίκας βιώνεται πάλι ως απειλή. 

«Κάντε τώρα παιδί που μπορείτε»

Αυτή η φράση ενέχει έντονο άγχος θνητότητας. Φέρει μέσα της το μήνυμα: «Ο χρόνος τελειώνει».

Από υπαρξιακή σκοπιά, η τεκνοποίηση συχνά συνδέεται με τη συμβολική αθανασία. Όταν κάποιος πιέζει, μπορεί - ασυνείδητα - να προσπαθεί να μειώσει το δικό του άγχος για τη φθορά και το θάνατο. Δεν είναι πάντα έλεγχος. Μερικές φορές είναι φόβος.

Ωστόσο, όταν κάποιος επιβάλλει τη δική του "μοναδική" αλήθεια, τότε μιλάμε για ναρκισσιστική οργάνωση προσωπικότητας. Ο πυρήνας εδώ δεν είναι η υπεροχή - είναι η ευαλωτότητα. Η αποδοχή ότι «ο άλλος έχει διαφορετική εμπειρία» βιώνεται πάλι ως απειλή για τη δική τους συνοχή. Αν η δική σου οπτική είναι έγκυρη, τότε η δική τους δεν είναι απόλυτη και αυτό ενεργοποιεί άγχος. Έτσι, αντί να διαχειριστούν το άγχος τους, επιβάλλουν γνώμη.

Μια μη ιδεολογική αποτίμηση

Η επιστημονική προσέγγιση δεν υποστηρίζει, ούτε εξιδανικεύει, ούτε αποδομεί τη μητρότητα. Αναγνωρίζει τη δυναμική της ως μια βαθιά μεταμορφωτική εμπειρία, αλλά και την υποκειμενικότητα της ευτυχίας.

Η μητρότητα μπορεί να είναι πηγή βαθύτατου νοήματος. Μπορεί όμως και να μην αποτελεί προσωπική οδό ολοκλήρωσης. Η ψυχική ευημερία διαμορφώνεται όταν ο τρόπος ζωής που επιλέγει η γυναίκα ευθυγραμμίζεται με τον προσωπικό της αξιακό πυρήνα, την αυθεντικότητα και την αυτοπραγμάτωσή της.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η μητρότητα δίνει νόημα. Το ερώτημα είναι: ποια διαδρομή νοήματος είναι αυθεντική για κάθε γυναίκα;  

____________________

Βιβλιογραφία

Blackstone, A., & Stewart, M. D. (2016). Choosing to be childfree: Research on the decision not to parent. Sociology Compass, 10(6), 459–471.

Glass, J., Simon, R. W., & Andersson, M. A. (2016). Parenthood and happiness: Effects of work-family reconciliation policies. American Journal of Sociology, 122(3), 886–929.

Kim, P., Rigo, P., Mayes, L. C., Feldman, R., Leckman, J. F., & Swain, J. E. (2016). Neural plasticity in new mothers. Behavioural Brain Research, 325, 309–318.

Margolis, R., & Myrskylä, M. (2011). A global perspective on happiness and fertility. Population and Development Review, 37(1), 29–56. https://doi.org/10.1111/j.1728-4457.2011.00389.x 

Martela, F., & Steger, M. F. (2016). The three meanings of meaning in life. Journal of Positive Psychology, 11(5), 531–545.

Meeussen, L., & Van Laar, C. (2018). Feeling pressure to be a perfect mother. Sex Roles, 79, 1–13.

Nelson, S. K. (2019). The psychology of parenthood. Current Opinion in Psychology, 31, 82–88.

Nelson, S. K., Kushlev, K., & Lyubomirsky, S. (2014). The pains and pleasures of parenting. Psychological Bulletin, 140(3), 846–895.

Stern, D. N. (2018). The motherhood constellation (Updated ed.). Routledge.