Η συγχώρεση των γονέων και η διακοπή του διαγενεακού τραύματος

Η σχέση με τους γονείς συνιστά το πρώτο υπαρξιακό πλαίσιο μέσα στο οποίο το άτομο μαθαίνει να σχετίζεται, να νοηματοδοτεί τον εαυτό του και να κατανοεί τον κόσμο, γεγονός που καθιστά τη συγχώρεση μια βαθιά ψυχολογική και φιλοσοφική διεργασία επαναδιαπραγμάτευσης του παρελθόντος. Τι σημαίνει, όμως, να συγχωρεί κανείς εκείνους που αποτέλεσαν ταυτόχρονα πηγή φροντίδας και τραύματος; Η συγχώρεση των γονέων συνδέεται με την κατανόηση ότι οι ίδιοι υπήρξαν φορείς ατελούς φροντίδας και τραυματικών εμπειριών, οι οποίες μεταδόθηκαν διαγενεακά μέσα από μοτίβα προσκόλλησης, επικοινωνίας και συναισθηματικής ρύθμισης (Sangalang & Vang, 2017). Από την υπαρξιακή σκοπιά, η αναγνώριση της ανθρώπινης ατέλειας των γονέων επιτρέπει στο άτομο να ανακτήσει την ελευθερία του από τον ντετερμινισμό του παρελθόντος και να αναλάβει υπεύθυνα τη δική του ύπαρξη (Yalom & Josselson, 2015).

Η θεωρία της προσκόλλησης υποστηρίζει ότι οι πρώιμες σχέσεις με τους φροντιστές διαμορφώνουν εσωτερικά μοντέλα σχέσεων, τα οποία επηρεάζουν την αυτοαντίληψη και τις διαπροσωπικές σχέσεις στην ενήλικη ζωή (Mikulincer & Shaver, 2016). Οι γονείς που δεν είχαν βιώσει ασφαλή προσκόλληση συχνά αναπαράγουν ασυνείδητα μοτίβα συναισθηματικής απόσυρσης, υπερπροστασίας ή κακοποίησης, μεταδίδοντας άλυτες τραυματικές εμπειρίες στα παιδιά τους (Mikulincer & Shaver, 2016). Η συγχώρεση, σε αυτό το πλαίσιο, δεν σημαίνει άρνηση της βλάβης αλλά αναγνώριση της διαγενεακής αλυσίδας τραύματος και ενεργή επιλογή διακοπής της (Sangalang & Vang, 2017).

Από τη σκοπιά της ψυχοδυναμικής θεωρίας, οι γονείς λειτουργούν ως εσωτερικευμένα αντικείμενα που επηρεάζουν τη δομή του Εγώ και τη δυναμική των σχέσεων, ενώ οι άλυτες συγκρούσεις με τους γονείς μπορεί να αναπαράγονται μέσω μεταβίβασης και επανάληψης (Schore, 2015). Η συγχώρεση μπορεί να θεωρηθεί ως αναδιοργάνωση των εσωτερικών αντικειμενοτρόπων σχέσεων*, όπου το άτομο αναγνωρίζει τις περιορισμένες δυνατότητες των γονέων και επαναπροσδιορίζει τη σχέση του μαζί τους σε επίπεδο εσωτερικής αναπαράστασης (Schore, 2015). Πόσο διαφορετική θα ήταν η ζωή αν μπορούσαμε να δούμε τους γονείς μας όχι ως παντοδύναμους δημιουργούς του πόνου μας, αλλά ως ατελή ανθρώπινα όντα που έδρασαν μέσα στα όρια της δικής τους ιστορίας; Αυτή η διαδικασία συνδέεται με την ανάπτυξη συναισθηματικής αυτορρύθμισης και ενσωμάτωσης τραυματικών εμπειριών (Schore, 2015).

Η διαγενεακή μετάδοση τραύματος αποτελεί σημαντικό ερευνητικό πεδίο, με ευρήματα που δείχνουν ότι το τραύμα μπορεί να μεταδίδεται μέσω συμπεριφορικών, ψυχολογικών και επιγενετικών μηχανισμών (Yehuda & Lehrner, 2018). Η συγχώρεση των γονέων μπορεί να λειτουργήσει ως θεραπευτικός μηχανισμός που μειώνει την αναπαραγωγή τραυματικών μοτίβων και ενισχύει την ψυχολογική ανθεκτικότητα των επόμενων γενεών (Yehuda & Lehrner, 2018). Η έννοια της «διακοπής του κύκλου» παραπέμπει σε μια υπαρξιακή πράξη επιλογής, όπου το άτομο δεν καθορίζεται αποκλειστικά από το παρελθόν αλλά επιλέγει μια νέα κατεύθυνση ύπαρξης (Yalom & Josselson, 2015).

Στο πλαίσιο της ανθρωπιστικής ψυχολογίας, η συγχώρεση συνδέεται με την αυτοπραγμάτωση και την ανάπτυξη αυθεντικών σχέσεων, καθώς η κατανόηση της περιορισμένης ανθρώπινης φύσης των γονέων προάγει την ενσυναίσθηση και την αποδοχή (Cain, 2016). Η αποδοχή αυτή δεν αναιρεί τα όρια ούτε δικαιολογεί την κακοποίηση, αλλά επιτρέπει στο άτομο να απελευθερωθεί από την παγίδα της πικρίας και της υπαρξιακής ακινησίας (Cain, 2016). Η συγχώρεση, επομένως, λειτουργεί ως υπαρξιακή επιλογή που ενισχύει την προσωπική ελευθερία και τη νοηματοδότηση της εμπειρίας (Yalom & Josselson, 2015).

Η φιλοσοφική διάσταση της συγχώρεσης μπορεί να συνδεθεί με την έννοια της χρονικότητας και της ιστορικότητας του υποκειμένου, όπου το άτομο αποτελεί προϊόν αλλά και δημιουργό της δικής του ιστορίας (Heidegger, 2010/1927). Η συγχώρεση των γονέων επιτρέπει στο άτομο να επαναδιαπραγματευτεί τη σχέση του με το παρελθόν, μετατρέποντας τη μνήμη από τραυματική επανάληψη σε πηγή νοήματος (Ricoeur, 2016). Έτσι, το άτομο παύει να βιώνει τον εαυτό του αποκλειστικά ως θύμα της ιστορίας του και αρχίζει να αναδιαμορφώνει ενεργά τη βιογραφική του αφήγηση (Ricoeur, 2016).

Ωστόσο, η συγχώρεση δεν αποτελεί καθολική ηθική υποχρέωση ούτε απαραίτητη προϋπόθεση ψυχικής υγείας, καθώς για ορισμένα άτομα η διατήρηση ορίων και η αποστασιοποίηση μπορεί να είναι πιο θεραπευτική (Worthington et al., 2017). Η κλινική πρακτική απαιτεί ευαισθησία στη μοναδικότητα της εμπειρίας του κάθε ατόμου και αναγνώριση ότι η συγχώρεση είναι μια διαδικασία, όχι ένα γεγονός (Worthington et al., 2017). Η θεραπευτική σχέση μπορεί να λειτουργήσει ως διορθωτική συναισθηματική εμπειρία, επιτρέποντας την επανεπεξεργασία της γονεϊκής σχέσης σε ένα ασφαλές πλαίσιο (Mikulincer & Shaver, 2016).

Συνοψίζοντας, η συγχώρεση των γονέων αποτελεί μια πολυδιάστατη διεργασία που συνδέεται με την κατανόηση της διαγενεακής μετάδοσης τραύματος, την υπαρξιακή ελευθερία και την προσωπική νοηματοδότηση. Η διακοπή του κύκλου δεν συνεπάγεται λήθη ή άρνηση του πόνου, αλλά συνειδητή επιλογή δημιουργίας ενός νέου τρόπου ύπαρξης και σχέσης. Σε αυτό το πλαίσιο, το άτομο μετατρέπεται από φορέα τραύματος σε δημιουργό και αρχιτέκτονα της ζωής του, επιβεβαιώνοντας την δύναμή του να υπερβεί το παρελθόν και να αναδιαμορφώσει το παρόν και το μέλλον του.

*Οι Αντικειμενοτρόπες Σχέσεις (Object Relations Theory) είναι μια ψυχαναλυτική θεωρία που εστιάζει στο πώς οι πρώιμες σχέσεις (κυρίως με φροντιστές) δημιουργούν εσωτερικά νοητικά μοντέλα ("αντικείμενα") που επηρεάζουν την αντίληψη του εαυτού και των άλλων, καθορίζοντας τις μελλοντικές διαπροσωπικές σχέσεις και την ψυχική υγεία, με βασικούς εκπροσώπους τους Melanie Klein, Fairbairn, και Winnicott.

Βιβλιογραφία

Cain, D. J. (2016). Person-centered psychotherapies. American Psychological Association.

Heidegger, M. (2010). Being and time (J. Stambaugh, Trans.). SUNY Press. (Original work published 1927).

Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2016). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change (2nd ed.). Guilford Press.

Ricoeur, P. (2016). Memory, history, forgetting. University of Chicago Press.

Sangalang, C. C., & Vang, C. (2017). Intergenerational trauma in refugee families. Journal of Immigrant and Minority Health, 19(3), 745–754.

Schore, A. N. (2015). Affect regulation and the origin of the self. Routledge.

Worthington, E. L., Griffin, B. J., & Wade, N. G. (2017). Forgiveness, reconciliation, and justice. Current Directions in Psychological Science, 26(5), 448–453.

Yalom, I. D., & Josselson, R. (2015). Existential psychotherapy and the stories of life. American Psychological Association.

Yehuda, R., & Lehrner, A. (2018). Intergenerational transmission of trauma effects. World Psychiatry, 17(3), 243–257.