Εφηβεία & Ανάπτυξη Ταυτότητας στον Ψηφιακό Κόσμο

Η εφηβεία αποτελεί διαχρονικά το κατεξοχήν αναπτυξιακό στάδιο διερεύνησης της ταυτότητας. Είναι η περίοδος κατά την οποία το άτομο προσπαθεί να απαντήσει στα θεμελιώδη ερωτήματα του «ποιος είμαι», «πώς με βλέπουν οι άλλοι» και «πού ανήκω». Ωστόσο, σε αντίθεση με προηγούμενες γενιές, η διαδικασία αυτή σήμερα δεν λαμβάνει χώρα κυρίως στο οικογενειακό ή σχολικό πλαίσιο, αλλά σε έναν ψηφιακό, διαρκώς παρόντα και δημόσιο χώρο: τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (Valkenburg et al., 2022).

Η θεωρία της ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης του Erikson τοποθετεί την εφηβεία στο στάδιο της σύγκρουσης μεταξύ ταυτότητας και σύγχυσης ρόλων. Στο σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον, όμως, η διερεύνηση της ταυτότητας δεν είναι πλέον ιδιωτική, προσωρινή ή αναστρέψιμη. Αντιθέτως, πραγματοποιείται υπό συνεχή παρατήρηση, αξιολόγηση και αποθήκευση, με αποτέλεσμα η πειραματική φύση της εφηβικής ταυτότητας να αποκτά χαρακτήρα μόνιμου αποτυπώματος (Odgers & Jensen, 2020). Έρευνες δείχνουν ότι τα social media λειτουργούν ως «καθρέφτες κοινωνικής ανατροφοδότησης», όπου η αυτοεκτίμηση των εφήβων συνδέεται άμεσα με ποσοτικά και ποιοτικά δείκτες αποδοχής, όπως τα likes, τα σχόλια και οι προβολές (Nesi et al., 2018). Η ταυτότητα παύει να είναι εσωτερικό βίωμα και μετατρέπεται σε επιτελεστικό προϊόν. Ο έφηβος δεν ρωτά απλώς «ποιος είμαι», αλλά «ποια εκδοχή μου αξίζει να προβληθεί;».

Ιδιαίτερα κρίσιμη είναι η σύνδεση της ψηφιακής αυτοπαρουσίασης με την εικόνα σώματος. Μελέτες καταδεικνύουν ότι η συνεχής έκθεση σε εξιδανικευμένες εικόνες συνομηλίκων ενισχύει τη συγκριτική σκέψη και αυξάνει τα επίπεδα δυσαρέσκειας σώματος, ειδικά στα κορίτσια, αλλά πλέον και στα αγόρια (Vandenbosch et al., 2022). Η σύγκριση δεν αφορά μόνο την εξωτερική εμφάνιση, αλλά και τον τρόπο ζωής, τις σχέσεις και τη συναισθηματική «επιτυχία», δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ότι οι άλλοι ζουν πιο πλήρεις, χαρούμενες και ουσιαστικές ζωές.

Σε νευροαναπτυξιακό επίπεδο, η εφηβεία χαρακτηρίζεται από αυξημένη ευαισθησία στην κοινωνική αποδοχή και από υπερδραστηριότητα του συστήματος ανταμοιβής. Ο εφηβικός εγκέφαλος αντιδρά εντονότερα στο κοινωνικό feedback, ενώ οι περιοχές που σχετίζονται με την αυτορρύθμιση και την κριτική επεξεργασία βρίσκονται ακόμη σε ωρίμανση (Crone & Fuligni, 2020). Αυτό σημαίνει ότι τα social media δεν είναι απλώς ένα μέσο επικοινωνίας, αλλά ένας ισχυρός νευροψυχολογικός ενισχυτής συμπεριφοράς. Παράλληλα, η διαδικτυακή παρουσία ενισχύει το φαινόμενο της «συνεχούς αυτοπαρακολούθησης». Οι έφηβοι μαθαίνουν να βλέπουν τον εαυτό τους μέσα από τα μάτια ενός αόρατου κοινού, γεγονός που συνδέεται με αυξημένα επίπεδα κοινωνικού άγχους και φόβου απόρριψης (Sherman et al., 2018). Η ανάγκη για αποδοχή μετατρέπεται σε εσωτερικευμένη πίεση για τελειότητα, συχνά εις βάρος της αυθεντικότητας.

Ωστόσο, η σχέση εφήβων και ψηφιακού κόσμου δεν είναι μονοδιάστατα παθολογική. Η βιβλιογραφία αναγνωρίζει ότι τα social media μπορούν να λειτουργήσουν και ως πεδίο εξερεύνησης ταυτότητας, κοινωνικής σύνδεσης και ενίσχυσης του αισθήματος του ανήκειν, ιδιαίτερα για εφήβους που βιώνουν κοινωνικό αποκλεισμό ή περιθωριοποίηση στο offline περιβάλλον (Best et al., 2014). Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι η χρήση καθαυτή, αλλά το πλαίσιο, η ποιότητα και η ψυχική ετοιμότητα του εφήβου. Από κλινική σκοπιά, το ερώτημα δεν είναι πώς θα απομακρύνουμε τους εφήβους από τις οθόνες, αλλά πώς θα τους βοηθήσουμε να αναπτύξουν ψυχολογική ανθεκτικότητα μέσα σε αυτές. Η ενίσχυση της συναισθηματικής επίγνωσης, της κριτικής σκέψης και της ικανότητας διαφοροποίησης μεταξύ ψηφιακής εικόνας και εσωτερικής αξίας αποτελεί βασικό θεραπευτικό και ψυχοεκπαιδευτικό στόχο (Valkenburg et al., 2022). 

Ίσως τελικά το πιο ουσιαστικό ερώτημα της εφηβείας σήμερα να μην είναι «ποιος θέλω να γίνω», αλλά «ποιος επιτρέπεται να είμαι χωρίς να αξιολογηθώ». Και εδώ, ο ρόλος των ενηλίκων, των θεραπευτών και των εκπαιδευτικών δεν είναι να ελέγξουν τον ψηφιακό κόσμο, αλλά να προσφέρουν έναν σταθερό, μη κριτικό καθρέφτη, μέσα στον οποίο ο έφηβος μπορεί να δει τον εαυτό του πέρα από την οθόνη.

Βιβλιογραφία

Best, P., Manktelow, R., & Taylor, B. (2014). Online communication, social media and adolescent wellbeing: A systematic narrative review. Children and Youth Services Review, 41, 27–36.

Crone, E. A., & Fuligni, A. J. (2020). Self and others in adolescence. Annual Review of Psychology, 71, 447–469.

Nesi, J., Prinstein, M. J., & Telzer, E. H. (2018). Adolescents’ social media use and social-emotional adjustment. Current Opinion in Psychology, 23, 85–89.

Odgers, C. L., & Jensen, M. R. (2020). Annual Research Review: Adolescent mental health in the digital age. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 61(3), 336–348.

Sherman, L. E., Payton, A. A., Hernandez, L. M., Greenfield, P. M., & Dapretto, M. (2018). The power of the like in adolescence. Psychological Science, 29(7), 1027–1036.

Valkenburg, P. M., Beyens, I., Pouwels, J. L., van Driel, I. I., & Keijsers, L. (2022). Social media and adolescents’ self-esteem. Current Opinion in Psychology, 44, 58–68.

Vandenbosch, L., Fardouly, J., & Tiggemann, M. (2022). Social media and body image. Body Image, 40, 1–10.