Γιατί η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν μπορεί να αντικαταστήσει την ψυχοθεραπεία 

Η ψυχοθεραπευτική σχέση, η συνομιλία με ΑΙ και τα όρια της τεχνολογίας

Η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης (ΑΙ) έχει μετασχηματίσει τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε, μαθαίνουμε και επικοινωνούμε. Στον χώρο της ψυχικής υγείας, τα συστήματα ΑΙ χρησιμοποιούνται πλέον για ψυχοεκπαίδευση, αυτοβοήθεια, παρακολούθηση συμπτωμάτων και υποστήριξη χαμηλής έντασης. Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, παραμένει: μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να αντικαταστήσει την ψυχοθεραπεία; Η απάντηση, με βάση τη σύγχρονη βιβλιογραφία, είναι σαφώς αρνητική. Όχι λόγω τεχνοφοβίας, αλλά επειδή η ψυχοθεραπεία δεν είναι απλώς αλγόριθμοι· είναι μια βαθιά ανθρώπινη, διαπροσωπική διαδικασία που θεμελιώνεται στη θεραπευτική σχέση.

Η ψυχοθεραπευτική σχέση ως ενεργός θεραπευτικός παράγοντας

Η θεραπευτική σχέση –ή αλλιώς θεραπευτική συμμαχία– δεν αποτελεί «πλαίσιο» μέσα στο οποίο συμβαίνει η θεραπεία, αλλά τον ίδιο τον μηχανισμό αλλαγής. Μετα-αναλύσεις δείχνουν ότι η ποιότητα της θεραπευτικής συμμαχίας προβλέπει την έκβαση της θεραπείας ανεξάρτητα από το θεωρητικό μοντέλο (Flückiger et al., 2018). Η ενσυναίσθηση, η συναισθηματική συντονιστικότητα, η αυθεντική παρουσία και η δυνατότητα του θεραπευτή να αντέχει, να επεξεργάζεται και να νοηματοδοτεί το συναίσθημα του άλλου αποτελούν κεντρικά θεραπευτικά στοιχεία (Norcross & Wampold, 2019).

Η σχέση αυτή είναι αναδυόμενη και αμφίδρομη. Διαμορφώνεται σε πραγματικό χρόνο μέσα από στιγμές: σιωπές, βλέμμα, τόνο φωνής, ρυθμό αναπνοής, μη λεκτικά σήματα. Πρόκειται για φαινόμενα ενσωματωμένης διαπροσωπικής εμπειρίας (embodied intersubjectivity), τα οποία η ΑΙ δεν βιώνει, δεν αισθάνεται και δεν συν-ρυθμίζει.

Τι πραγματικά κάνει η τεχνητή νοημοσύνη στη «συζήτηση»

Τα συστήματα ΑΙ παράγουν γλωσσικές αποκρίσεις βασισμένες σε στατιστικά πρότυπα, πιθανότητες και συσχετίσεις δεδομένων. Δεν διαθέτουν συνείδηση, συναισθηματική εμπειρία ή υπαρξιακή θέση. Μπορούν να μιμηθούν ενσυναισθητικό λόγο, αλλά δεν βιώνουν ενσυναίσθηση. Αυτό δημιουργεί το φαινόμενο της «ψευδο-σχέσης»: ο χρήστης αισθάνεται ότι γίνεται κατανοητός, χωρίς όμως να υπάρχει πραγματική διαπροσωπική συνάντηση (Burr & Floridi, 2020).

Στην ψυχοθεραπεία, η κατανόηση δεν είναι μόνο γνωστική, αλλά συναισθηματική και σχεσιακή. Ο θεραπευτής επηρεάζεται, συγκινείται, αντιδρά, αναστοχάζεται, διαφωτίζει και λειτουργεί ως ένας φάρος γνώσης που φωτίζει το δρόμο προς την αυτοπραγμάτωση του εαυτού. Η μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση –κεντρικές έννοιες σε πολλές θεραπευτικές προσεγγίσεις– δεν μπορούν να υπάρξουν με την ΑΙ, διότι προϋποθέτουν ένα υποκείμενο με ψυχικό κόσμο.

Πιθανά οφέλη της ΑΙ στην ψυχική υγεία

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει επικουρικά και συμπληρωματικά. Έρευνες δείχνουν ότι εφαρμογές ΑΙ μπορούν να μειώσουν εμπόδια πρόσβασης, να προσφέρουν άμεση υποστήριξη, να ενισχύσουν την ψυχοεκπαίδευση και να βοηθήσουν στην αυτοπαρακολούθηση συμπτωμάτων, ιδιαίτερα σε ήπιας έντασης δυσκολίες (Fitzpatrick et al., 2017). Επιπλέον, μπορεί να λειτουργήσει ως «γέφυρα» για άτομα που διστάζουν να απευθυνθούν σε επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Ωστόσο, τα οφέλη αυτά αφορούν υποστηρικτικές παρεμβάσεις και όχι θεραπεία βάθους. Η ΑΙ δεν διατυπώνει κλινική υπόθεση, δεν αναλαμβάνει ηθική και θεραπευτική ευθύνη και δεν μπορεί να διαχειριστεί πολύπλοκη ψυχοπαθολογία, όπως διαταραχές προσωπικότητας.

Κίνδυνοι και ηθικά όρια

Η χρήση ΑΙ στην ψυχική υγεία ενέχει σημαντικούς κινδύνους. Η υπερεμπιστοσύνη μπορεί να οδηγήσει σε καθυστέρηση αναζήτησης επαγγελματικής βοήθειας, ιδίως σε περιπτώσεις αυτοκτονικού ιδεασμού ή σοβαρής απορρύθμισης (WHO, 2023). Επιπλέον, τα ζητήματα απορρήτου, ασφάλειας δεδομένων και αλγοριθμικών προκαταλήψεων είναι υπαρκτά και συχνά αδιαφανή.

Υπάρχει επίσης ο υπαρξιακός κίνδυνος της απο-ανθρωποποίησης της ψυχικής οδύνης: όταν ο πόνος «απαντάται» από έναν αλγόριθμο, χωρίς πραγματική ανθρώπινη παρουσία, το μήνυμα που ενδέχεται να λαμβάνει το άτομο είναι ότι η οδύνη του δεν χρειάζεται έναν Άλλο, αλλά απλώς μια σωστή απάντηση.

Συμπέρασμα

Η ψυχοθεραπεία δεν μπορεί - σε καμία περίπτωση - να αντικατασταθεί από την τεχνητή νοημοσύνη, διότι δεν είναι τεχνική λύση σε πρόβλημα, αλλά σχέση που μετασχηματίζει εγκέφαλο και ψυχή. Η ΑΙ μπορεί να αποτελέσει εργαλείο, βοήθημα και συμπλήρωμα, όχι όμως θεραπευτή. Η θεραπεία προϋποθέτει συνάντηση, ρίσκο, αβεβαιότητα και αυθεντική ανθρώπινη παρουσία. Και ίσως το πιο θεραπευτικό στοιχείο όλων είναι ακριβώς αυτό που καμία μηχανή δεν μπορεί να προσφέρει: το να αντέχει κανείς να είναι παρών μπροστά στον πόνο του άλλου, χωρίς να τον «διορθώνει» άμεσα.

Βιβλιογραφία

Burr, C., & Floridi, L. (2020). If machines are capable of moral reasoning, do they have moral status? Philosophy & Technology, 33(4), 695–715.

Fitzpatrick, K. K., Darcy, A., & Vierhile, M. (2017). Delivering cognitive behavior therapy to young adults with symptoms of depression and anxiety using a fully automated conversational agent. JMIR Mental Health, 4(2), e19.

Flückiger, C., Del Re, A. C., Wampold, B. E., & Horvath, A. O. (2018). The alliance in adult psychotherapy: A meta-analytic synthesis. Psychotherapy, 55(4), 316–340.

Norcross, J. C., & Wampold, B. E. (2019). Evidence-based therapy relationships: Research conclusions and clinical practices. Psychotherapy, 56(4), 423–433.

World Health Organization. (2023). Ethics and governance of artificial intelligence for health. WHO.